پاسخ مستقیم: مسیر گردش خون ششی و عمومی دو مدار پیوسته با مبدأ و مقصد متفاوت است. گردش ششی از بطن راست آغاز می‌شود؛ خون از راه سرخرگ ششی به مویرگ‌های شش می‌رود و پس از تبادل گاز، با سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ برمی‌گردد. گردش عمومی از بطن چپ آغاز می‌شود؛ خون از راه آئورت و سرخرگ‌ها به مویرگ‌های اندام‌ها می‌رسد و از راه سیاهرگ‌ها و بزرگ‌سیاهرگ‌ها به دهلیز راست بازمی‌گردد. پس هر مدار یک بطن، یک شبکه مویرگی و یک دهلیز مقصد دارد. نام سرخرگ و سیاهرگ را با جهت حرکت نسبت به قلب تعیین کن، نه با روشن یا تیره‌بودن خون.
مسیر گردش خون ششی و عمومی مرحله‌به‌مرحله چیست؟
برای بازسازی شکل، از بطن‌ها شروع کن و پیکان‌ها را تا دهلیز مقصد ادامه بده. گردش ششی چنین است: بطن راست ← سرخرگ ششی ← مویرگ‌های شش ← سیاهرگ‌های ششی ← دهلیز چپ. گردش عمومی چنین است: بطن چپ ← آئورت و سرخرگ‌های عمومی ← مویرگ‌های اندام‌ها ← سیاهرگ‌های عمومی و بزرگ‌سیاهرگ‌ها ← دهلیز راست. دهلیزها خون برگشتی را دریافت می‌کنند و بطن‌ها خون را وارد مدار بعدی می‌کنند؛ بنابراین آغاز یک مدار را با پایان مدار دیگر جابه‌جا نکن.
- آغاز گردش ششی: بطن راست.
- پایان گردش ششی: دهلیز چپ.
- آغاز گردش عمومی: بطن چپ.
- پایان گردش عمومی: دهلیز راست.
در گردش ششی خون چگونه میان قلب و شش جابه‌جا می‌شود؟
بطن راست خون کم‌اکسیژن را وارد سرخرگ ششی می‌کند. این رگ به سوی شش‌ها می‌رود و خون را به شبکه مویرگی پیرامون حبابک‌ها می‌رساند. در این مویرگ‌ها، بر اساس اختلاف فشار جزئی، دی‌اکسیدکربن از خون به هوای حبابک و اکسیژن از هوای حبابک به خون منتشر می‌شود. خون پر‌اکسیژن سپس از راه سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ بازمی‌گردد. پس در این مدار، سرخرگ ششی خون کم‌اکسیژن و سیاهرگ ششی خون پر‌اکسیژن دارد؛ این وضعیت استثنا در مقدار اکسیژن است، نه در تعریف رگ.
در گردش عمومی خون از قلب به بافت‌ها و دوباره به قلب چگونه می‌رسد؟
بطن چپ خون را وارد آئورت می‌کند و شاخه‌های سرخرگی آن خون را به اندام‌های بدن می‌رسانند. تبادل مواد در شبکه مویرگی بافت‌ها انجام می‌شود؛ خون اکسیژن و مواد لازم را در اختیار یاخته‌ها می‌گذارد و بخشی از دی‌اکسیدکربن و مواد حاصل از فعالیت یاخته‌ها را دریافت می‌کند. خون برگشتی در سیاهرگ‌ها جمع می‌شود و سرانجام از راه بزرگ‌سیاهرگ زبرین یا زیرین به دهلیز راست می‌رسد. «عمومی» به معنی عبور یک رگ واحد از همه اندام‌ها نیست؛ شاخه‌های متعدد سرخرگی و سیاهرگی، اندام‌ها را به این مدار متصل می‌کنند.
چرا نمی‌توان سرخرگ و سیاهرگ را با مقدار اکسیژن تعریف کرد؟
معیار نام‌گذاری رگ، جهت حرکت خون نسبت به قلب است. هر رگی که خون را از قلب دور کند سرخرگ و هر رگی که خون را به قلب برگرداند سیاهرگ است. در گردش عمومی معمولاً سرخرگ‌ها خون پر‌اکسیژن و سیاهرگ‌ها خون کم‌اکسیژن حمل می‌کنند؛ اما در گردش ششی این نسبت برعکس است. بنابراین عبارت «همه سرخرگ‌ها خون پر‌اکسیژن دارند» با سرخرگ ششی نقض می‌شود. برای حل تست، اول مبدأ و مقصد رگ را مشخص کن و بعد درباره مقدار اکسیژن آن داوری کن.
- سرخرگ: خون را از قلب دور می‌کند.
- سیاهرگ: خون را به قلب نزدیک می‌کند.
- مقدار اکسیژن پیامد محل تبادل است، نه معیار نام رگ.
- رنگ شکل آموزشی را جای جهت پیکان ننشان.
فشار دو مدار چه ارتباطی با ضخامت دیواره بطن‌ها دارد؟
گردش عمومی مسیر گسترده‌تری دارد و خون باید به بافت‌های سراسر بدن برسد؛ بطن چپ برای راندن خون در این مدار فشار بیشتری ایجاد می‌کند و دیواره ماهیچه‌ای آن از بطن راست ضخیم‌تر است. گردش ششی کوتاه‌تر است و بطن راست خون را با فشار کمتر به شش‌ها می‌فرستد. از ضخامت بیشتر بطن چپ نتیجه نگیر که حجم خونی که در هر ضربان از دو بطن خارج می‌شود باید همواره متفاوت باشد؛ در یک گردش پایدار، خروجی دو سمت قلب باید با هم هماهنگ بماند.
شکل گردش خون ششی و عمومی را چگونه بدون اتکا به رنگ بخوانیم؟
ابتدا چهار حفره قلب را مشخص کن. سپس دو پیکان خروجی را از بطن‌ها و دو مسیر ورودی را به دهلیزها پیدا کن. هرجا پیکان‌ها به شبکه‌ای از رگ‌های بسیار باریک می‌رسند، محل تبادل را بررسی کن: شبکه شش برای تبادل گاز با حبابک و شبکه اندام‌ها برای تبادل با یاخته‌های بدن است. در پایان، هر مدار را به‌صورت یک حلقه بسته از بطن تا دهلیز بنویس. چپ و راست صفحه ممکن است با چپ و راست بدن یکسان نمایش داده نشود؛ برچسب حفره و اتصال رگ‌ها از جای آن‌ها روی کاغذ معتبرتر است.
- بطن مبدأ را پیدا کن.
- رگ خروجی را تا شبکه مویرگی دنبال کن.
- محل تبادل را شش یا بافت‌های بدن تشخیص بده.
- رگ برگشتی و دهلیز مقصد را مشخص کن.
- جهت پیکان را با رنگ قرمز یا آبی جایگزین نکن.
یک مثال مستقل از تشخیص دو مدار را حل کنیم
فرض کن در شکل بی‌برچسب، رگ «الف» خون را از یک بطن به مویرگ‌های اطراف حبابک می‌برد و رگ «ب» خون را از همان شبکه به یک دهلیز برمی‌گرداند. چون مقصد رگ الف شش است، مدار ششی را می‌بینیم: بطن مبدأ باید راست، رگ الف سرخرگ ششی، رگ ب سیاهرگ ششی و دهلیز مقصد چپ باشد. حال اگر گزینه بگوید «رگ ب چون خون پر‌اکسیژن دارد سرخرگ است»، نادرست است؛ جهت رگ ب به سوی قلب است و بنابراین سیاهرگ محسوب می‌شود. حل از مقصد و جهت به دست آمد، نه از رنگ خون.
خطاهای رایج تست‌های گردش خون ششی و عمومی کدام‌اند؟
دام‌ها معمولاً یک بخش درست از مسیر را با حفره، رگ یا مقدار اکسیژن نادرست ترکیب می‌کنند. هر گزینه را به چهار جزء «بطن مبدأ، رگ خروجی، محل تبادل و دهلیز مقصد» بشکن.
- سرخرگ ششی را به بطن چپ متصل نکن؛ از بطن راست خارج می‌شود.
- سیاهرگ‌های ششی را وارد دهلیز راست نکن؛ به دهلیز چپ می‌رسند.
- گردش عمومی را از دهلیز چپ آغاز نکن؛ پمپ آغازگر آن بطن چپ است.
- همه سرخرگ‌ها را پر‌اکسیژن و همه سیاهرگ‌ها را کم‌اکسیژن ندان.
- تبادل اصلی گازها را در سرخرگ یا سیاهرگ قرار نده؛ شبکه مویرگی محل تبادل است.
- ضخامت بیشتر بطن چپ را با بزرگ‌تر یا پُرخون‌تر بودن قطعی آن یکی نگیر.
- از تعداد یا ضخامت رگ‌های رسم‌شده در شکل شماتیک، داده عددی نساز.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای مسیر گردش خون ششی و عمومی چیست؟
پیش از انتخاب گزینه، دو خط کوتاه برای دو مدار بنویس و فقط پس از کامل‌کردن مبدأ و مقصد درباره اکسیژن خون داوری کن. این ترتیب بیشتر جابه‌جایی‌های رایج را آشکار می‌کند.
- مدار از کدام بطن آغاز شده است؟
- خون به شش می‌رود یا بافت‌های بدن؟
- تبادل در کدام شبکه مویرگی رخ می‌دهد؟
- خون با کدام سیاهرگ‌ها برمی‌گردد؟
- دهلیز مقصد راست است یا چپ؟
- نام رگ را از جهت حرکت تعیین کرده‌ام یا مقدار اکسیژن؟
- جزئیات شکل و عبارت را با کتاب درسی رسمی همان سال تطبیق داده‌ام؟
مسیر گردش خون ششی را «بطن راست ← سرخرگ ششی ← مویرگ‌های شش ← سیاهرگ‌های ششی ← دهلیز چپ» و گردش عمومی را «بطن چپ ← آئورت و سرخرگ‌ها ← مویرگ‌های اندام‌ها ← سیاهرگ‌ها و بزرگ‌سیاهرگ‌ها ← دهلیز راست» بازسازی کن. نام رگ را از جهت حرکت نسبت به قلب، مقدار اکسیژن را از محل تبادل و تفاوت فشار را از مقصد دو بطن نتیجه بگیر.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.