پاسخ مستقیم: مسیر سیاهرگ باب کبدی در شکل زیست دهم از مویرگ‌های بخش‌هایی از دستگاه گوارش آغاز می‌شود؛ خون این مویرگ‌ها در سیاهرگ باب کبدی جمع می‌شود، پیش از بازگشت به قلب وارد کبد می‌شود و پس از عبور از شبکه مویرگی کبد، از راه سیاهرگ فوق‌کبدی به بزرگ‌سیاهرگ زیرین و سپس قلب می‌رسد. پس باب کبدی خون را به کبد می‌آورد، اما سیاهرگ فوق‌کبدی خون را از کبد خارج می‌کند. واژه «بخش‌هایی» مهم است: از شکل نباید نتیجه گرفت خون همه اندام‌های گوارشی یا هر ماده جذب‌شده الزاماً همین مسیر آغازین را طی می‌کند. جزئیات برچسب‌ها و پیکان‌ها را با نسخه رسمی کتاب درسی همان سال تطبیق بده.
مسیر سیاهرگ باب کبدی در زیست دهم چگونه است؟
مسیر را در پنج ایستگاه بخوان: مویرگ‌های بخش‌هایی از دستگاه گوارش ← سیاهرگ‌های جمع‌کننده ← سیاهرگ باب کبدی ← شبکه مویرگی کبد ← سیاهرگ فوق‌کبدی. پس از آن، خون وارد بزرگ‌سیاهرگ زیرین می‌شود و به قلب بازمی‌گردد. نکته کلیدی این است که در این مسیر، خون میان دو شبکه مویرگی حرکت می‌کند: نخست مویرگ‌های دستگاه گوارش و سپس مویرگ‌های کبد. بنابراین سیاهرگ باب، برخلاف الگویی که معمولاً یک سیاهرگ را مستقیم به قلب برمی‌گرداند، خون را به یک شبکه مویرگی دیگر می‌رساند.
- شبکه مویرگی نخست: مویرگ‌های بخش‌هایی از دستگاه گوارش.
- رگ میان دو شبکه: سیاهرگ باب کبدی.
- شبکه مویرگی دوم: مویرگ‌های کبد.
- رگ خروجی کبد: سیاهرگ فوق‌کبدی.
- ادامه مسیر: بزرگ‌سیاهرگ زیرین و سپس قلب.
سیاهرگ باب کبدی و سیاهرگ فوق‌کبدی چه تفاوتی دارند؟
هر دو رگ سیاهرگ‌اند، اما جایگاهشان در مسیر یکسان نیست. سیاهرگ باب کبدی خون را از دستگاه گوارش به سوی کبد می‌برد و به شبکه مویرگی کبد تحویل می‌دهد. سیاهرگ فوق‌کبدی خون را پس از عبور از کبد خارج می‌کند و به بزرگ‌سیاهرگ زیرین می‌رساند. برای جلوگیری از جابه‌جایی، نام رگ را حفظ نکن؛ مبدأ و مقصدش را بنویس. «باب» را ورودی کبد و «فوق‌کبدی» را خروجی کبد در این شکل در نظر بگیر.
- باب کبدی: از اندام‌های گوارشی به کبد.
- فوق‌کبدی: از کبد به بزرگ‌سیاهرگ زیرین.
- هر دو خون سیاهرگی حمل می‌کنند؛ تفاوت اصلی، مبدأ و مقصد است.
- سیاهرگ باب مستقیماً به حفره قلب باز نمی‌شود.
مواد مغذی جذب‌شده چه ارتباطی با سیاهرگ باب دارند؟
موادی که از پوشش روده وارد شبکه مویرگی خونی پرز می‌شوند، همراه خون دستگاه گوارش به کبد می‌رسند. کبد می‌تواند روی مواد رسیده پردازش انجام دهد؛ برای نمونه، کتاب ساخت گلیکوژن و پروتئین از مواد جذب‌شده و ذخیره موادی مانند آهن و بعضی ویتامین‌ها را مطرح می‌کند. اما «رسیدن ماده به کبد» را با «ذخیره‌شدن همه آن ماده» یکی نگیر. همچنین در الگوی کتاب، مولکول‌های حاصل از گوارش لیپیدها نخست وارد مویرگ لنفی پرز می‌شوند و بعد به خون می‌پیوندند؛ پس مسیر آغازین آن‌ها را بی‌دلیل داخل مویرگ خونی پرز و سیاهرگ باب قرار نده.
شکل گردش خون دستگاه گوارش را چگونه مرحله‌به‌مرحله بخوانیم؟
ابتدا قلب را کنار بگذار و خود کبد را به‌عنوان گره میانی شکل پیدا کن. سپس پیکانی را بیاب که از بخش‌های گوارشی به کبد می‌رسد؛ این مسیر به سیاهرگ باب مربوط است. بعد رگی را دنبال کن که از کبد خارج و به بزرگ‌سیاهرگ زیرین متصل می‌شود؛ این سیاهرگ فوق‌کبدی است. در پایان، جهت جریان را با مقصد هر رگ کنترل کن. جای یک برچسب در سمت راست یا چپ صفحه و رنگ تیره یا روشن رگ معیار تشخیص نیست؛ اتصال و جهت پیکان معیارند.
- ۱. کبد و بخش‌های دستگاه گوارش را در شکل مرزبندی کن.
- ۲. پیکان ورودی کبد از دستگاه گوارش را پیدا کن.
- ۳. رگ باب را تا شبکه مویرگی کبد دنبال کن.
- ۴. رگ خروجی کبد را تا بزرگ‌سیاهرگ زیرین ادامه بده.
- ۵. بررسی کن گزینه، باب و فوق‌کبدی را جابه‌جا نکرده باشد.
یک مثال مستقل از تحلیل مسیر سیاهرگ باب کبدی را حل کنیم
فرض کن در یک شکل بی‌برچسب، رگ «الف» خون را از شبکه مویرگی روده به شبکه مویرگی کبد می‌رساند و رگ «ب» از کبد خارج و به بزرگ‌سیاهرگ زیرین متصل می‌شود. رگ الف سیاهرگ باب کبدی و رگ ب سیاهرگ فوق‌کبدی است. حال گزینه می‌گوید: «رگ الف پس از خروج از کبد، خون را مستقیم به قلب می‌برد.» فاعل و جهت جمله هر دو با شکل ناسازگارند: رگ الف ورودی کبد است، نه خروجی؛ و ادامه مستقیم بازگشت خون از کبد با رگ ب و بزرگ‌سیاهرگ زیرین انجام می‌شود. برای رد گزینه، دانستن اکسیژن خون لازم نیست؛ مبدأ و مقصد کافی است.
چرا عبارت «همه خون دستگاه گوارش از سیاهرگ باب می‌گذرد» دام‌دار است؟
کتاب درباره خون «بخش‌هایی از دستگاه گوارش» سخن می‌گوید. تبدیل این عبارت به «همه خون همه بخش‌ها» دامنه گزاره را بدون شاهد گسترش می‌دهد. از سوی دیگر، وجود رگ‌های تغذیه‌کننده بافت‌ها و مسیرهای لنفی اجازه نمی‌دهد هر پیکان مرتبط با دستگاه گوارش را سیاهرگ باب بنامیم. در تست، قیدهای همه، فقط، مستقیم و بدون واسطه را جدا علامت بزن و ببین شکل یا متن دقیقاً همان دامنه را تأیید می‌کند یا نه.
خطاهای رایج تست‌های سیاهرگ باب کبدی کدام‌اند؟
بیشتر خطاها از جابه‌جایی ورودی و خروجی کبد، حذف یکی از دو شبکه مویرگی یا تعمیم مسیر خون به مسیر لنف ساخته می‌شوند. کنار هر رگ دو خانه «مبدأ» و «مقصد» بکش.
- سیاهرگ باب را رگ خارج‌کننده خون از کبد ندان.
- سیاهرگ فوق‌کبدی را آورنده خون روده به کبد معرفی نکن.
- وجود واژه سیاهرگ را مساوی اتصال مستقیم رگ به قلب نگیر.
- شبکه مویرگی کبد را از مسیر حذف نکن.
- مسیر آغازین مولکول‌های حاصل از گوارش لیپیدها را با مویرگ خونی پرز یکی ندان.
- عبارت «بخش‌هایی از دستگاه گوارش» را به «همه بخش‌ها» تبدیل نکن.
- از رنگ یا جای رگ در شکل شماتیک، مقدار اکسیژن یا جهت جریان را حدس نزن.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای تحلیل شکل سیاهرگ باب چیست؟
پیش از انتخاب گزینه، مسیر را یک بار با انگشت یا مداد از مویرگ گوارشی تا قلب دنبال کن و برای هر پیکان، مبدأ و مقصد بنویس. سپس قیدهای گزینه را با عبارت دقیق کتاب بسنج.
- دو شبکه مویرگیِ ابتدا و انتهای سیاهرگ باب را پیدا کرده‌ام؟
- باب کبدی را به‌عنوان رگ ورودی کبد شناخته‌ام؟
- فوق‌کبدی را به‌عنوان رگ خروجی کبد شناخته‌ام؟
- بزرگ‌سیاهرگ زیرین را پس از سیاهرگ فوق‌کبدی قرار داده‌ام؟
- مسیر خون را با مسیر لنفِ مواد حاصل از گوارش لیپیدها مخلوط نکرده‌ام؟
- قید «بخش‌هایی» را به «همه» تغییر نداده‌ام؟
- برچسب و جهت پیکان‌ها را با کتاب درسی رسمی همان سال تطبیق داده‌ام؟
مسیر سیاهرگ باب کبدی را این‌گونه جمع‌بندی کن: مویرگ‌های بخش‌هایی از دستگاه گوارش ← سیاهرگ باب کبدی ← مویرگ‌های کبد ← سیاهرگ فوق‌کبدی ← بزرگ‌سیاهرگ زیرین ← قلب. باب، خون را به کبد وارد می‌کند و فوق‌کبدی آن را از کبد خارج می‌کند. در تست، دو شبکه مویرگی را حذف نکن، مسیر خون و لنف را یکی نگیر و قید «بخش‌هایی» را بی‌دلیل به «همه» گسترش نده.
مبنای علمی این درس‌نامه، فصل «گوارش و جذب مواد» و شکل گردش خون دستگاه گوارش در نسخه رسمی زیست‌شناسی ۱ سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ است؛ برای جزئیات چاپ، برچسب‌ها و جهت پیکان‌ها همان نسخه را مرجع قرار بده.