پروتئین‌های مکمل پس از فعال‌شدن، با همکاری یکدیگر ساختارهای حلقه‌مانندی در غشای میکروب ایجاد می‌کنند. منفذ حاصل، کنترل ورود و خروج مواد را مختل می‌کند و در مسیر توصیف‌شده کتاب به مرگ یاخته بیگانه می‌انجامد. این پروتئین‌ها نقش دیگری هم دارند: قرارگرفتن آن‌ها روی میکروب، بیگانه‌خواری را آسان‌تر می‌کند. بنابراین «ایجاد منفذ» و «کمک به بیگانه‌خواری» دو اثر متمایزند؛ نباید اولی را صرفاً نتیجه بلعیده‌شدن میکروب دانست.
پروتئین‌های مکمل از فعال‌شدن تا ایجاد منفذ چه مراحلی دارند؟
کتاب، مکمل را مجموعه‌ای از پروتئین‌های محلول در خوناب معرفی می‌کند که در فرد غیرآلوده غیرفعال‌اند. ورود میکروب می‌تواند روند فعال‌شدن آن‌ها را آغاز کند: فعال‌شدن یک پروتئین به فعال‌شدن پروتئین بعدی می‌انجامد. پس «وجود پروتئین در خون» با «فعال‌بودن آن» یکسان نیست. در ادامه، پروتئین‌های فعال با هم ساختار منفذساز را تشکیل می‌دهند. برای پاسخ در سطح کتاب، لازم نیست نام اجزای تخصصی این مجموعه یا مسیرهای مولکولی فعال‌شدن را وارد کنی؛ رابطه میان فعال‌شدن، همکاری و آسیب غشا مهم است.
- مرحله نخست: پروتئین‌های موجود، از حالت غیرفعال به فعال می‌روند؛ موضوع صرفاً ساخته‌شدن پروتئین تازه نیست.
- مرحله بعد: همکاری پروتئین‌های فعال، ساختار حلقه‌مانند و منفذ را پدید می‌آورد.
- پیامد: غشای میکروب کنترل معمول ورود و خروج مواد را از دست می‌دهد؛ در توضیح کتاب، یاخته بیگانه سرانجام می‌میرد.
چرا آسان‌شدن بیگانه‌خواری همان سوراخ‌شدن غشا نیست؟
در منفذسازی، هدف مستقیم غشای میکروب است و عامل ایجاد ساختار، پروتئین‌های مکمل‌اند. در بیگانه‌خواری، یک یاخته دفاعی عامل بیگانه را دربر می‌گیرد؛ قرارگرفتن مکمل روی میکروب این کار را آسان‌تر می‌کند. در نتیجه، نقش مکمل در هر دو مسیر دیده می‌شود، اما فعل اجرایی و عامل انجام‌دهنده یکی نیستند. برای تشخیص، کنار «ایجاد منفذ» بنویس پروتئین‌های فعال و کنار «دربرگرفتن میکروب» بنویس یاخته بیگانه‌خوار. لازم نیست دو اثر را در یک ترتیب زمانی اجباری قرار بدهی؛ متن کتاب کمک به بیگانه‌خواری را نقش دیگری در کنار آسیب غشا معرفی می‌کند.
در شکل ۸، منفذ و غشای یاخته مهاجم را چگونه تشخیص دهیم؟
ابتدا عنوان و سه برچسب شکل را بخوان: غشای یاخته مهاجم، پروتئین‌های مکمل و منفذ. سطح زردرنگ به غشای مهاجم مربوط است؛ اجزای آبی ساختار پروتئینی را نشان می‌دهند و فضای میانیِ ساختار حلقوی، منفذ است. بنابراین حلقه آبی را یاخته بیگانه‌خوار یا پادتن ننام. تصویر، سازوکار منفذسازی را نشان می‌دهد؛ دربرگیری و گوارش میکروب توسط بیگانه‌خوار در این شکل نمایش داده نشده است. از تعداد اجزای رسم‌شده نیز تعداد دقیق پروتئین‌های لازم یا شمار مراحل فعال‌شدن را نتیجه نگیر؛ شکل، نمودار شمارشی نیست.
برای دیدن برچسب‌های شکل و متن همراه آن: صفحه ۷۰ و شکل ۸ کتاب رسمی زیست‌شناسی ۲، چاپ ۱۴۰۵؛ این صفحه، صفحه ۷۸ فایل PDF است.
تمرین تألیفی: اگر میکروب هنوز بلعیده نشده باشد، منفذ ناممکن است؟
دو وضعیت فرضی را بررسی کن. در وضعیت الف، پروتئین‌های مکمل فعال شده‌اند، ساختار حلقوی در غشای میکروب دیده می‌شود و هنوز هیچ بیگانه‌خواری آن را دربر نگرفته است. در وضعیت ب، مکمل روی سطح میکروب قرار گرفته و بیگانه‌خوار آن را آسان‌تر دربر می‌گیرد، اما درباره وجود منفذ داده‌ای نداریم. این‌ها دو وضعیت آموزشی برای جداکردن نقش‌ها هستند؛ شرط آزمایش واقعی یا اثبات استقلال همه مراحل دفاع بدن محسوب نمی‌شوند. کدام ادعا با داده‌های هر وضعیت سازگار است؟
- ۱. در الف، چون دربرگیری رخ نداده، وجود منفذ با عملکرد مکمل ناسازگار است.
- ۲. در الف، ساختار حلقوی به اثر مکمل بر غشای میکروب مربوط است.
- ۳. در ب، آسان‌ترشدن دربرگیری به‌تنهایی وجود منفذ را ثابت می‌کند.
- ۴. در ب، عامل دربرگیرنده یک یاخته بیگانه‌خوار است؛ مکمل به انجام این فرایند کمک کرده است.
پاسخ مرحله‌ای: عامل، هدف و شاهد را جدا بنویس
گام اول، در هر وضعیت فعل مشاهده‌شده را مشخص کن: در الف تشکیل منفذ و در ب دربرگیری میکروب. گام دوم، عامل هر فعل را تعیین کن: در الف پروتئین‌های فعال و در ب بیگانه‌خوار. گام سوم، نتیجه را به همان شاهد محدود کن. ادعای ۱ نادرست است؛ توصیف کتاب، منفذسازی را به بلعیده‌شدن قبلی وابسته نکرده است. ادعای ۲ با داده الف سازگار است. ادعای ۳ از داده ب نتیجه نمی‌شود؛ آسان‌ترشدن بیگانه‌خواری به‌تنهایی شاهد منفذ نیست، هرچند نبود منفذ را هم ثابت نمی‌کند. ادعای ۴ درست است و نقش کمکی پروتئین را از کار خود یاخته جدا نگه می‌دارد.
چک‌لیست تحلیل تست‌های مکمل و آسیب غشای میکروب
پیش از انتخاب گزینه، فاعل و فعل جمله را پیدا کن. خطای اصلی زمانی رخ می‌دهد که از یک نتیجه دفاعی، سازوکار دیگری را بدون شاهد نتیجه بگیریم؛ مثلاً از بلع آسان‌تر، حتماً سوراخ‌شدن غشا را استنباط کنیم.
- آیا وجود پروتئین را با فعال‌شدن آن یکی گرفته‌ام؟
- عامل اثر، پروتئین مکمل است یا یاخته بیگانه‌خوار؟
- غشای نشان‌داده‌شده متعلق به میکروب است یا به یاخته دفاعی؟
- عبارت درباره ایجاد منفذ است یا آسان‌شدن دربرگیری؟
- برای ادعای منفذسازی، شاهد مستقل دارم یا فقط بیگانه‌خواری را دیده‌ام؟
- آیا از شکل شماتیک، تعداد دقیق مولکول‌ها یا ترتیب همه مراحل را ساخته‌ام؟
- آیا سازوکار شکل مکمل را به اینترفرونِ بند بعد نسبت داده‌ام؟
برای تحلیل مکمل، دو مسیر را جدا نگه دار: فعال‌شدن و همکاری پروتئین‌ها، سپس تشکیل منفذ و اختلال کنترل غشا؛ یا قرارگرفتن مکمل روی میکروب و آسان‌شدن بیگانه‌خواری. در مسیر دوم، خودِ بیگانه‌خوار میکروب را دربر می‌گیرد. در تست و شکل، نام عامل، هدف اثر و شاهد هر نتیجه را مشخص کن؛ آسان‌شدن بلع به‌تنهایی وجود منفذ را ثابت نمی‌کند.
مبنای علمی: زیست‌شناسی ۲، کد ۱۱۱۲۱۶، چاپ دهم ۱۴۰۵، سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶؛ فصل پنجم، گفتار دوم، صفحه چاپی ۷۰ و شکل ۸. تمرین مقایسه دو وضعیت و تحلیل ادعاها تألیفی‌اند و گزارش آزمایش کتاب یا سؤال کنکور نیستند.