پاسخ مستقیم: اکسیژن در خون عمدتاً با اتصال برگشت‌پذیر به هموگلوبینِ گویچه‌های قرمز جابه‌جا می‌شود و بخشی نیز به‌صورت حل‌شده در پلاسماست. کربن‌دی‌اکسید سه مسیر دارد: بخشی حل‌شده در پلاسما، بخشی متصل به هموگلوبین و بخش مهمی پس از تبدیل‌شدن به یون بی‌کربنات در پلاسما حمل می‌شود. در مویرگ‌های بافتی، اکسیژن از خون به یاخته‌ها و کربن‌دی‌اکسید از یاخته‌ها به خون می‌رود؛ در مویرگ‌های ششی جهت خالص این دو برعکس است. اگر سهم عددی روش‌ها یا جزئیات واکنش‌ها میان چاپ‌ها تفاوت داشت، کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
اکسیژن در خون چگونه حمل می‌شود؟
پس از انتشار اکسیژن از هوای حبابک به خون، مقدار کمی از آن در بخش مایع خون حل می‌شود، اما مسیر اصلی حمل به هموگلوبین مربوط است. هموگلوبین درون گویچه قرمز قرار دارد و می‌تواند اکسیژن را به‌طور برگشت‌پذیر متصل کند؛ یعنی در محیط مناسب شش اکسیژن می‌گیرد و در بافت‌هایی که به آن نیاز دارند، آزادکردن اکسیژن آسان‌تر می‌شود. اتصال اکسیژن به هموگلوبین را با مصرف اکسیژن در تنفس یاخته‌ای یکی ندان: خون حامل است و یاخته‌ها مصرف‌کننده نهایی‌اند.
- اکسیژن حبابک ابتدا از سد تنفسی می‌گذرد.
- بخش عمده اکسیژن حمل‌شده به هموگلوبین گویچه قرمز وابسته است.
- مقداری اکسیژن نیز در پلاسما حل می‌شود.
- اتصال به هموگلوبین برگشت‌پذیر است؛ اکسیژن جزئی دائمی از هموگلوبین نمی‌شود.
کربن‌دی‌اکسید در خون به چه شکل‌هایی جابه‌جا می‌شود؟
کربن‌دی‌اکسید تولیدشده در یاخته‌ها به مایع میان‌بافتی و سپس خون انتشار می‌یابد. بخشی از آن در پلاسما حل می‌ماند، بخشی به هموگلوبین متصل می‌شود و بخش دیگری در واکنشی برگشت‌پذیر به بی‌کربنات تبدیل می‌شود. بی‌کربنات می‌تواند در پلاسما جابه‌جا شود و در شش مسیر واکنش در جهت آزادشدن کربن‌دی‌اکسید برگردد. پس عبارت «کربن‌دی‌اکسید فقط در پلاسما حل می‌شود» یا «همه آن را هموگلوبین حمل می‌کند» هر دو چندمسیره‌بودن حمل را نادیده می‌گیرند.
چرا بی‌کربنات را از کربن‌دی‌اکسید جدا ولی مرتبط می‌خوانیم؟
بی‌کربنات شکل شیمیایی دیگری است که از واکنش برگشت‌پذیر مرتبط با کربن‌دی‌اکسید پدید می‌آید؛ بنابراین مولکول کربن‌دی‌اکسید آزاد و یون بی‌کربنات یک نام و یک ذره نیستند، اما در یک مسیر حمل به هم پیوند دارند. بخش مهمی از تبدیل در گویچه قرمز تسهیل می‌شود و بی‌کربنات حاصل می‌تواند وارد پلاسما شود. در مویرگ‌های ششی، رخدادهای برگشتی به ساخته‌شدن کربن‌دی‌اکسید و انتشار آن به حبابک کمک می‌کنند. جای انجام یک مرحله را با جای حمل شکل حاصل اشتباه نگیر.
- تبدیل‌شدن با حل‌شدن ساده یکسان نیست.
- بی‌کربناتِ موجود در پلاسما الزاماً همان‌جا ساخته نشده است.
- برگشت‌پذیری مسیر، تحویل کربن‌دی‌اکسید در شش را ممکن می‌کند.
- در تست، نام ماده، محل واکنش و محل حمل را سه داده جدا بدان.
جهت تبادل گازها در مویرگ بافتی و ششی چه تفاوتی دارد؟
در بافت‌های فعال، مصرف اکسیژن و تولید کربن‌دی‌اکسید اختلافی ایجاد می‌کند که جهت خالص انتشار را به سوی ورود اکسیژن از خون به بافت و ورود کربن‌دی‌اکسید از بافت به خون می‌برد. در شش، خون ورودی در کنار هوای حبابک قرار می‌گیرد؛ اکسیژن به خون وارد و کربن‌دی‌اکسید از خون به حبابک منتشر می‌شود. این جهت‌ها را با واژه‌های «سرخرگی» و «سیاهرگی» حفظ نکن؛ سرخرگ و سیاهرگ بر اساس جهت حرکت خون نسبت به قلب نام‌گذاری می‌شوند، نه نوع گاز غالب.
نقش هموگلوبین در حمل دو گاز یکسان است؟
هموگلوبین در حمل هر دو گاز نقش دارد، اما نباید نتیجه گرفت اکسیژن و کربن‌دی‌اکسید دقیقاً به یک بخش هموگلوبین یا با یک سازوکار متصل می‌شوند. اکسیژن با بخش دارای آهنِ هموگلوبین ارتباط دارد، در حالی که بخشی از کربن‌دی‌اکسید به قسمت‌های دیگری از این پروتئین متصل می‌شود. همچنین بیشترشدن یکی از شکل‌های حمل، وجود شکل‌های دیگر را نفی نمی‌کند. متن و شکل کتاب را برای نام دقیق بخش‌ها و جزئیات واکنش در چاپ سال خودت مبنا قرار بده.
شکل انتقال گاز بین حبابک، خون و بافت را چگونه تحلیل کنیم؟
ابتدا سه محفظه «حبابک»، «خون» و «یاخته‌های بافت» را مرزبندی کن. سپس برای هر پیکان مشخص کن ماده اکسیژن، کربن‌دی‌اکسید یا بی‌کربنات است و آیا پیکان انتشار میان دو محیط را نشان می‌دهد یا تبدیل شیمیایی درون خون را. در پایان جای گویچه قرمز و پلاسما را علامت بزن. پیکانی که از گویچه به پلاسما می‌رود ممکن است جابه‌جایی یک شکل شیمیایی را نشان دهد، نه خروج مستقیم گاز از بدن.
- مبدأ و مقصد نوک هر پیکان کجاست؟
- پیکان از غشا عبور می‌کند یا درون یک محفظه است؟
- نام ماده پیش و پس از واکنش یکسان مانده است؟
- هموگلوبین داخل گویچه قرمز رسم شده یا در پلاسما؟
- شکل مربوط به مویرگ ششی است یا بافتی؟
- رنگ و ضخامت پیکان در راهنمای شکل معنای صریح دارد؟
یک عبارت تستی درباره حمل گازها را چگونه حل کنیم؟
فرض کن گزینه می‌گوید: «در مویرگ بافتی، همه کربن‌دی‌اکسید پس از ورود به پلاسما به هموگلوبین متصل و سپس در شش مستقیماً وارد حبابک می‌شود.» جمله را خرد کن. واژه «همه» نادرست است، چون کربن‌دی‌اکسید چند شکل حمل دارد. هموگلوبین درون گویچه قرمز است، نه پلاسما. همچنین بخشی که به بی‌کربنات تبدیل شده باید پیش از انتشار به حبابک دوباره به کربن‌دی‌اکسید تبدیل شود. پس درست‌بودن مقصد نهایی، مسیر و شکل شیمیایی میانی را تأیید نمی‌کند.
چک‌لیست سریع تست حمل اکسیژن و کربن‌دی‌اکسید چیست؟
کنار هر گزینه چهار خانه بکش: «گاز یا شکل شیمیایی»، «محل»، «نوع حمل یا واکنش» و «جهت حرکت». اگر جمله چند مرحله را با یک فعل توضیح داده است، آن را به مراحل کوچک‌تر بشکن و هر مرحله را جدا با شکل کتاب تطبیق بده.
- مویرگ ششی را از مویرگ بافتی جدا کرده‌ام؟
- انتشار گاز را با جریان خون یکی نگرفته‌ام؟
- هموگلوبین را داخل گویچه قرمز قرار داده‌ام؟
- حل‌شدن، اتصال به هموگلوبین و تبدیل به بی‌کربنات را جدا دیده‌ام؟
- محل تبدیل را از محل حمل فرآورده تشخیص داده‌ام؟
- سرخرگ و سیاهرگ را با جهت نسبت به قلب تعریف کرده‌ام؟
- قیدهای «همه»، «فقط» و «مستقیماً» را بررسی کرده‌ام؟
- جزئیات وابسته به چاپ را با کتاب رسمی همان سال سنجیده‌ام؟
برای تحلیل حمل گازها، دو نقشه جدا بکش: اکسیژن عمدتاً با هموگلوبین و اندکی حل‌شده در پلاسما حمل می‌شود؛ کربن‌دی‌اکسید به‌صورت حل‌شده، متصل به هموگلوبین و پس از تبدیل به بی‌کربنات جابه‌جا می‌شود. سپس جهت تبادل را تعیین کن: در بافت، اکسیژن از خون خارج و کربن‌دی‌اکسید وارد خون می‌شود؛ در شش برعکس. شکل شیمیایی ماده، محل واکنش و جهت انتشار را با هم مخلوط نکن.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.