پاسخ مستقیم: بخش پیشین هیپوفیز بافت غده‌ای دارد و یاخته‌های خودش هورمون می‌سازند و به خون ترشح می‌کنند؛ فعالیت این بخش زیر تأثیر هورمون‌های آزادکننده یا مهارکننده هیپوتالاموس تنظیم می‌شود. بخش پسین هیپوفیز ماهیت عصبی دارد و هورمون‌هایی را که در یاخته‌های عصبی ترشحی هیپوتالاموس ساخته شده‌اند، ذخیره و به خون آزاد می‌کند. پس در تست زیست یازدهم، «هورمون از هیپوفیز پسین وارد خون شد» را مساوی «در هیپوفیز پسین ساخته شد» ندان. نام هورمون‌ها، جزئیات شکل و دامنه مطالب ممکن است میان چاپ‌ها تغییر کند؛ کتاب درسی رسمی همان سال مرجع نهایی است.
تفاوت اصلی هیپوفیز پیشین و پسین چیست؟
برای مقایسه این دو بخش، سه معیار را هم‌زمان بررسی کن: نوع بافت، سازنده هورمون و مسیر پیام هیپوتالاموس. بخش پیشین از یاخته‌های غده‌ای تشکیل شده است؛ پیام‌های هورمونی هیپوتالاموس به این یاخته‌ها می‌رسند و ترشح هورمون‌های آن‌ها را تنظیم می‌کنند. بخش پسین ادامه‌ای عصبی از ارتباط با هیپوتالاموس است؛ آکسون یاخته‌های عصبی ترشحی به آن می‌رسد و هورمون ساخته‌شده در هیپوتالاموس از این بخش وارد خون می‌شود. بنابراین هر دو با هیپوتالاموس ارتباط دارند، اما نوع ارتباط و محل ساخت هورمون یکسان نیست.
- هیپوفیز پیشین: بافت غده‌ای و سازنده هورمون‌های خودش.
- هیپوفیز پسین: بخش عصبی و محل آزادشدن هورمون‌های ساخته‌شده در هیپوتالاموس.
- ارتباط هیپوتالاموس با پیشین: پیام هورمونی از راه خون.
- ارتباط هیپوتالاموس با پسین: آکسون یاخته‌های عصبی ترشحی.
مسیر تنظیم بخش پیشین هیپوفیز را چگونه دنبال کنیم؟
مسیر را به صورت «هیپوتالاموس ← خون رابط ← یاخته غده‌ای بخش پیشین ← هورمون هیپوفیزی ← خون عمومی ← اندام هدف» بخوان. هورمون آزادکننده یا مهارکننده هیپوتالاموس ابتدا بر یاخته هدف خود در بخش پیشین اثر می‌گذارد. سپس یاخته‌های بخش پیشین، در صورت دریافت پیام مناسب، هورمون خود را وارد خون می‌کنند. پس هورمون هیپوتالاموسی و هورمون بخش پیشین یک ماده نیستند و یک مقصد هم ندارند؛ اولی پیام تنظیمی برای هیپوفیز پیشین است و دومی می‌تواند غده یا بافت دیگری را هدف قرار دهد.
- فاعل «ساخت هورمون آزادکننده»: یاخته عصبی ترشحی هیپوتالاموس.
- هدف نخست پیام: یاخته‌های بخش پیشین هیپوفیز.
- فاعل «ساخت هورمون هیپوفیزی»: یاخته‌های غده‌ای بخش پیشین.
- راه انتقال هر دو پیام هورمونی خون است، اما مسیر و مقصدشان متفاوت است.
چرا هیپوفیز پسین محل ساخت هورمون ضدادراری نیست؟
جسم یاخته‌های عصبی ترشحی مربوط در هیپوتالاموس قرار دارد؛ هورمون در همین یاخته‌ها ساخته و در طول آکسون‌ها به بخش پسین منتقل می‌شود. پایانه‌های آکسونی در بخش پسین قرار دارند و هورمون را از آنجا به خون آزاد می‌کنند. به همین دلیل، نسبت‌دادن «آزادسازی» به هیپوفیز پسین درست است، اما نسبت‌دادن «ساخت» همان هورمون به یاخته‌های هیپوفیز پسین، محل رویداد را جابه‌جا می‌کند. در این فصل همیشه سه فعل ساختن، انتقال‌دادن و آزادکردن را جدا بنویس.
شکل هیپوتالاموس و هیپوفیز را چگونه تحلیل کنیم؟
پیش از خواندن نام هورمون‌ها، سه نوع مسیر را با نشانه ساختاری پیدا کن. اگر خط از جسم یاخته عصبی در هیپوتالاموس تا پایانه‌ای در بخش پسین ادامه دارد، با یک مسیر آکسونی روبه‌رو هستی. اگر پیام از هیپوتالاموس وارد رگ می‌شود و پس از یک شبکه مویرگی به یاخته‌های بخش پیشین می‌رسد، مسیر هورمونی تنظیم بخش پیشین مطرح است. در پایان، رگی را که هورمون هیپوفیزی را به گردش عمومی می‌برد از رگ رابط میان هیپوتالاموس و پیشین جدا کن. رنگ، طول پیکان یا اندازه دو بخش در شکل شماتیک، داده کمی محسوب نمی‌شود.
- جسم یاخته عصبی ترشحی در کدام ناحیه قرار دارد؟
- پیکان تا هیپوفیز درون آکسون پیش می‌رود یا در رگ؟
- بخش مقصد پیشین است یا پسین؟
- هورمون در کجا ساخته و از کجا وارد خون شده است؟
- رگ رابط را با آکسون یا گردش عمومی اشتباه نگرفته‌ام؟
یک عبارت تستی درباره هیپوفیز را مرحله‌به‌مرحله حل کنیم
فرض کن گزینه می‌گوید: «در هر دو بخش هیپوفیز، یاخته‌های غده‌ای هورمون می‌سازند و ترشح آن‌ها مستقیماً با آکسون‌های هیپوتالاموس تنظیم می‌شود.» عبارت دو تعمیم نادرست دارد. بخش پسین را نباید مجموعه‌ای از یاخته‌های غده‌ای سازنده هورمون‌های آزادشونده از آن دانست؛ این هورمون‌ها در یاخته‌های عصبی ترشحی هیپوتالاموس ساخته می‌شوند. از سوی دیگر، پیام تنظیمی هیپوتالاموس برای بخش پیشین از مسیر هورمونی و خون رابط می‌رسد، نه با رسیدن مستقیم همان آکسون‌ها به یاخته‌های غده‌ای پیشین. پس وجود واژه درست «هیپوتالاموس» کل رابطه را درست نمی‌کند.
خطاهای رایج تست‌های هیپوفیز پیشین و پسین کدام‌اند؟
دام‌های این مبحث معمولاً با جابه‌جایی محل ساخت، محل ذخیره، محل آزادشدن یا نوع مسیر ارتباطی ساخته می‌شوند. کنار هر هورمون سه خانه «سازنده، مسیر رسیدن به هیپوفیز و محل ورود به خون» بکش.
- آزادشدن هورمون از هیپوفیز پسین را با ساخته‌شدن آن در همان بخش یکی ندان.
- هیپوتالاموس را فقط یک مرکز عصبی بدون نقش هورمونی معرفی نکن.
- ارتباط هیپوتالاموس با هر دو بخش را یک مسیر آکسونی یکسان فرض نکن.
- هورمون آزادکننده هیپوتالاموس را همان هورمون ساخته‌شده در پیشین ندان.
- خون رابط پیشین را با آکسون‌های رسیده به پسین اشتباه نگیر.
- از واژه «ترشح از هیپوفیز» بدون بررسی فاعل ساخت هورمون نتیجه نگیر.
- از تعداد پایانه‌ها، رگ‌ها یا یاخته‌های رسم‌شده، مقدار ترشح را محاسبه نکن.
چک‌لیست ۳۰ ثانیه‌ای تشخیص مسیر هیپوفیز چیست؟
ابتدا بخش پیشین یا پسین را مشخص کن؛ سپس نوع بافت، محل جسم یاخته سازنده، مسیر پیام و محل آزادشدن هورمون را به‌ترتیب بنویس. این ترتیب جلوی داوری بر اساس نام اندام را می‌گیرد.
- بخش مورد سؤال پیشین است یا پسین؟
- بافت مسیر غده‌ای است یا عصبی؟
- جسم یاخته سازنده هورمون کجاست؟
- پیام هیپوتالاموس با خون رسیده یا در طول آکسون؟
- محل ساخته‌شدن و محل آزادشدن هورمون یکی است؟
- فاعل هر یک از فعل‌های ساختن، انتقال و آزادکردن درست است؟
- جزئیات نام‌ها و شکل را با کتاب درسی رسمی همان سال تطبیق داده‌ام؟
برای مقایسه هیپوفیز، یک خط مرزی روشن بکش: بخش پیشین بافت غده‌ای دارد، هورمون‌های خودش را می‌سازد و با پیام‌های هورمونی هیپوتالاموس از راه خون تنظیم می‌شود؛ بخش پسین ماهیت عصبی دارد و هورمون‌های ساخته‌شده در یاخته‌های عصبی ترشحی هیپوتالاموس را از پایانه آکسونی به خون آزاد می‌کند. در هر تست، ساختن، انتقال‌دادن و آزادکردن را سه رویداد جدا در نظر بگیر.
در نکته‌های وابسته به جزئیات، متن و شکل کتاب درسی رسمی همان سال را مبنا قرار بده.